Acil Durum Eylem Planı: Kimler Hazırlamalı, Tatbikat Ne Sıklıkla Yapılır?

Yangın alarmı çaldığında işyerinizde herkes ne yapacağını biliyor mu — yoksa o an mı öğrenilecek? Acil durum eylem planı, bu sorunun cevabını kâğıda döken belgedir ve Türkiye’de çalışan sayısına ve tehlike sınıfına bakılmaksızın tüm işyerleri için zorunludur. Tek kişilik ofis de, yüz kişilik atölye de kapsamdadır. Bu yazıda planın neleri içermesi gerektiğini, kimlerin görevlendirileceğini ve tatbikat yükümlülüğünün nasıl işlediğini anlatıyoruz.

Acil durum eylem planı nedir, neden “evrak işi” değildir?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelik, işverenden olası acil durumları önceden belirlemesini, bunların olumsuz etkilerini önleyecek tedbirleri almasını ve bir durum gerçekleştiğinde kimin ne yapacağını yazılı olarak tanımlamasını ister. Plan tipik olarak şu senaryoları kapsar:

• Yangın ve patlama,
• Deprem, sel, fırtına gibi doğal afetler,
• Kimyasal sızıntı ve yayılım,
• Sabotaj ve benzeri güvenlik olayları,
• İşyerine özgü diğer durumlar (elektrik kesintisi kritik olan tesisler, gaz kaçağı riski taşıyan mutfaklar gibi).

Buradaki kritik ayrıntı şudur: senaryolar bir şablondan kopyalanmaz, işyerinin kendi risk değerlendirmesinden türetilir. Zemin kattaki bir avukatlık bürosunun tahliye senaryosu ile yedinci kattaki çağrı merkezininki aynı olamaz. Bu yüzden acil durum planı, risk değerlendirmesiyle aynı masada hazırlanır ve onunla uyumlu güncellenir.

İyi hazırlanmış bir plan evrak klasöründe durmak için yazılmaz; duvardaki tahliye krokisi, kapı yanındaki görev listesi ve yılda bir yapılan tatbikatla yaşayan bir sistem hâline gelir. Denetimde istenen belge, aslında bu sistemin kâğıda yansımasıdır.

Planın içinde ne olmalı?

Yönetmeliğin aradığı asgari yapı bellidir:

• Muhtemel acil durumların listesi ve her biri için değerlendirme,
• Acil durumların olumsuz etkilerini önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler (algılama sistemleri, söndürme ekipmanı, acil aydınlatma vb.),
• Görevlendirilen kişiler: kim müdahale eder, kim tahliyeyi yönetir, kim 112’yi arar,
• Tahliye planı ve kroki: kaçış yolları, acil çıkışlar ve işaretlemeler,
• Önceden belirlenmiş güvenli toplanma yeri ve sayım yöntemi,
• İlk yardım, haberleşme ve dış kurumlarla (itfaiye, AFAD, ambulans) koordinasyon düzeni.

Kroki ve görev listelerinin işyerinde görünür yerlere asılması gerekir — planın çalışanlar tarafından bilinmeyen kısmı, pratikte yok hükmündedir.

Ekipler ve destek elemanları: 30-40-50 kuralı

Plan kâğıt üzerinde kalmasın diye yönetmelik, işverenden belirli konularda özel eğitimli destek elemanları görevlendirmesini ister. Arama-kurtarma-tahliye ve yangınla mücadele konularının her biri için asgari sayılar tehlike sınıfına göre belirlenir:

• Çok tehlikeli sınıfta her 30 çalışana,
• Tehlikeli sınıfta her 40 çalışana,
• Az tehlikeli sınıfta her 50 çalışana kadar birer destek elemanı.

10’dan az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde bu görevler için tek bir çalışanın görevlendirilmesi yeterlidir. İlkyardımcı sayısı ise ayrı bir mevzuata (ilk yardım yönetmeliğine) tabidir ve orada da tehlike sınıfına göre asgari oranlar vardır. İşyerinizin hangi sınıfta olduğundan emin değilseniz tehlike sınıfı ve NACE kodu yazımıza bakabilirsiniz.

Görevlendirme tek başına yetmez: bu kişilerin uygun donanıma sahip olması ve özel eğitim alması gerekir. Söndürme ekibinde görünen ama yangın tüpünü hiç eline almamış bir çalışan, listeyi doldurur; boşluğu doldurmaz.

Tatbikat: yılda en az bir kez, gerçekçi senaryoyla

Yönetmelik, hazırlanan planın yılda en az bir kez tatbikatla denenmesini ister. Tatbikatın amacı gösteri değil, ölçümdür:

• Tahliye ne kadar sürdü, kaçış yolları gerçekten açık mıydı?
• Toplanma yerinde sayım yapılabildi mi, eksik kişi fark edilebildi mi?
• Görevlendirilen ekipler rollerini biliyor muydu, kilit kişi izindeyken yedeği devreye girebildi mi?

Tatbikat sonrası kısa bir değerlendirme raporu yazılır ve tespit edilen aksaklıklar plana işlenir. En sık görülen tablo şudur: plan kusursuz görünür, ilk tatbikatta acil çıkışın önünde depolanmış koliler bulunur. Bu yüzden ilk tatbikat çoğu işyeri için planın kendisinden daha öğreticidir.

Plan ne zaman yenilenir?

İki ayrı tetikleyici vardır ve ikisini karıştırmamak gerekir:

• Periyodik yenileme: Başka bir değişiklik olmasa bile plan; çok tehlikeli işyerlerinde 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir — risk değerlendirmesinin yenileme takvimiyle paraleldir.
• Olay temelli güncelleme: İşyerinin taşınması, bina veya yerleşim düzeninin değişmesi, yeni bir acil durum ihtimalinin ortaya çıkması, tehlike sınıfının değişmesi ya da yaşanan bir iş kazası veya acil durumun planın yetersiz kaldığını göstermesi hâlinde süre beklenmeden güncelleme yapılır.

Görevli çalışanlar işten ayrıldığında listelerin tazelenmesi de bu kapsamdadır; iki yıl önceki tahliye sorumlusunun artık şirkette çalışmıyor olması, denetimde en kolay yakalanan eksiklerdendir.

Yerine getirilmezse ne olur?

Acil durum planı hazırlamamak, destek elemanı görevlendirmemek ve tatbikat yapmamak, 6331 sayılı kanun kapsamında idari para cezasına bağlanmış yükümlülüklerdendir; ceza tutarları çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre değişir ve her yıl güncellenir. İşyerinize özel güncel tutarı ceza hesaplayıcımızdan görebilirsiniz. Ancak asıl hesap cezadan büyüktür: plansız yakalanılan gerçek bir acil durumda kaybedilen şey, hiçbir idari yaptırımla kıyaslanamaz.

Özet

• Acil durum eylem planı tüm işyerleri için zorunludur; çalışan sayısı ve tehlike sınıfı muafiyet doğurmaz.
• Senaryolar şablondan değil, işyerinin kendi risk değerlendirmesinden türetilir.
• Arama-kurtarma-tahliye ve yangınla mücadele için tehlike sınıfına göre her 30 / 40 / 50 çalışana bir destek elemanı görevlendirilir ve bu kişiler özel eğitim alır.
• Plan yılda en az bir tatbikatla denenir; sonuçlar raporlanıp plana işlenir.
• Periyodik yenileme çok tehlikelide 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yıldır; taşınma, düzen değişikliği veya yaşanan olaylar süre beklenmeden güncelleme gerektirir.
• Eksiklik idari para cezasına tabidir; ama planın gerçek değeri denetim günü değil, alarm çaldığı gün ortaya çıkar.

Pontis olarak acil durum eylem planınızı işyerinize özel hazırlıyor; ekiplerin görevlendirilmesini, tahliye krokilerini ve yıllık tatbikatın planlanıp değerlendirilmesini uçtan uca yürütüyoruz. Ayrıntılar için acil durum eylem planı hizmet sayfamıza göz atabilir, bizimle iletişime geçebilirsiniz.