Risk Değerlendirmesi Nedir, Nasıl Yapılır, Ne Zaman Yenilenir?

Risk değerlendirmesi, İSG mevzuatının üzerine kurulduğu temel belgedir: acil durum planından eğitim içeriklerine, sağlık gözetiminden alınacak önlemlerin öncelik sırasına kadar birçok yükümlülük ona dayanır. Buna rağmen pratikte en çok “bir kere yaptırıp rafa kaldırılan” belge de yine odur. Bu yazıda risk değerlendirmesinin ne olduğunu, kimler için zorunlu olduğunu, nasıl hazırlandığını ve hangi durumlarda yenilenmesi gerektiğini adım adım anlatıyoruz.

Risk değerlendirmesi nedir?

Risk değerlendirmesi, işyerinizde çalışanların sağlığına ve güvenliğine zarar verebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerden doğabilecek risklerin analiz edilip derecelendirilmesi ve bunlara karşı alınacak kontrol tedbirlerinin planlanması çalışmasının tamamıdır. Sonuçta ortaya çıkan doküman, işyerinizin güvenlik fotoğrafıdır: neyin risk oluşturduğu, ne kadar ciddi olduğu ve ne yapılacağı tek bir yerde görünür.

Önemli bir ayrım: tehlike ile risk aynı şey değildir. Tehlike, zarar verme potansiyeli olan durumdur (ıslak zemin, açıkta duran kablo, uzun süreli ekran çalışması). Risk ise o tehlikeden bir zararın doğma olasılığı ile doğarsa şiddetinin birleşimidir. Risk değerlendirmesi bu ikisini birbirine bağlar ve “önce hangisiyle uğraşmalıyım?” sorusuna rasyonel bir cevap verir.

Kimler için zorunlu?

Kısa cevap: herkes için. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre çalışan sayısına ve tehlike sınıfına bakılmaksızın, bir çalışanı bile olan her işyeri risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Tek çalışanlı bir avukatlık bürosu da, 200 kişilik bir üretim tesisi de bu kapsamdadır — değişen, zorunluluğun kendisi değil, çalışmanın kapsamı ve yenileme sıklığıdır.

Nasıl yapılır? Beş temel adım

Risk değerlendirmesi tek kişinin masa başında doldurduğu bir form değildir; mevzuat bunu bir ekip çalışması olarak tanımlar. Ekipte işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve işyerini tanıyan çalışanlar bulunur. Süreç özetle şöyle ilerler:

1. Tehlikeleri tanımlama. İşyeri gezilir, iş süreçleri izlenir, çalışanlarla konuşulur; geçmiş kaza ve ramak kala kayıtları incelenir. Amaç, “burada ne ters gidebilir?” sorusunun eksiksiz bir listesini çıkarmaktır.
2. Riskleri analiz etme ve derecelendirme. Her tehlike için olasılık ve şiddet birlikte değerlendirilir; riskler büyükten küçüğe sıralanır. Böylece sınırlı zaman ve bütçe, en kritik noktalara yönlendirilir.
3. Kontrol tedbirlerini belirleme. Burada bir öncelik hiyerarşisi vardır: önce tehlikeyi kaynağında yok etmek, olmuyorsa toplu koruma önlemleri, en son çare olarak kişisel koruyucu donanım. “Herkese eldiven dağıttık” ile başlayan bir plan, bu hiyerarşiyi tersinden okuyor demektir.
4. Dokümantasyon. Tespitler, dereceler, sorumlular ve termin tarihleri yazılı hâle getirilir. Bu belge denetimde istenecek ilk evraklardan biridir.
5. İzleme ve güncelleme. Belirlenen tedbirlerin gerçekten uygulanıp uygulanmadığı takip edilir; işyerindeki değişiklikler belgeye yansıtılır. Risk değerlendirmesini “canlı” tutan adım budur.

Ne zaman yenilenir?

Yenileme süresi işyerinizin tehlike sınıfına bağlıdır:

• Çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde en geç 2 yılda bir,
• Tehlikeli sınıfta en geç 4 yılda bir,
• Az tehlikeli sınıfta en geç 6 yılda bir tamamen yenilenir.

Tehlike sınıfınızın hangisi olduğunu bilmiyorsanız, NACE kodu üzerinden nasıl belirlendiğini anlattığımız tehlike sınıfı yazımıza bakabilirsiniz.

Bu süreler tavandır, garanti değil. Araya giren bazı durumlar, süre dolmasa bile değerlendirmenin kısmen veya tamamen yenilenmesini gerektirir:

• İşyerinin taşınması veya binada değişiklik yapılması,
• Yeni bir makine, ekipman veya üretim yöntemi devreye alınması,
• İş kazası, meslek hastalığı veya ciddi bir ramak kala olayı yaşanması,
• Kullanılan kimyasal ve malzemelerin değişmesi,
• İlgili mevzuatta değişiklik olması.

Pratikte en sık atlanan durum budur: belge süresi içinde olduğu için “geçerli” sayılır, ama işyeri iki kez taşınmış, kadro büyümüş, yeni cihazlar alınmıştır. Böyle bir belge kâğıt üzerinde var, işlev olarak yoktur.

Yapılmazsa ne olur?

Risk değerlendirmesinin hiç yapılmamış veya süresinin geçmiş olması, 6331 sayılı kanuna göre idari para cezası gerektirir ve bu ceza, eksiklik giderilene kadar takip eden aylarda yeniden kesilir. Ayrıca risk değerlendirmesi birçok başka yükümlülüğün ön koşulu olduğu için, onun eksikliği genellikle tek kalemle kalmaz — acil durum planı ve eğitim planlaması da onunla birlikte aksar. Bu zincirleme etkiyi İSG cezaları yazımızda ayrıntılı anlattık; işyerinize özel güncel tutarları merak ediyorsanız ceza hesaplayıcımızı kullanabilirsiniz.

Doğru yaklaşım: belge değil, süreç

Risk değerlendirmesini bir kereye mahsus “evrak işi” olarak gören işletmelerde belge denetim öncesi telaşla güncellenir; süreç olarak görenlerde ise uzman ve hekim sahayı düzenli gezdiği için belge zaten günceldir. İkinci yaklaşım hem daha güvenli hem de — ceza ve kaza maliyetleri düşünüldüğünde — daha ekonomiktir.

Pontis olarak risk değerlendirmesini saha gözlemi ve ekip katılımıyla hazırlıyor, yenileme tarihlerini ve araya giren değişiklikleri sizin yerinize takip ediyoruz. Ayrıntılar için risk değerlendirmesi hizmet sayfamıza göz atabilir veya mevcut belgenizin durumunu birlikte gözden geçirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Özet

• Risk değerlendirmesi, çalışan sayısı ve tehlike sınıfı fark etmeksizin tüm işyerleri için zorunludur.
• Tek kişilik bir form değil, uzman, hekim ve çalışan temsilcisinin katıldığı bir ekip çalışmasıdır.
• Yenileme süresi tehlike sınıfına göre 2 / 4 / 6 yıldır; taşınma, yeni ekipman, kaza gibi durumlar süreyi beklemeden güncelleme gerektirir.
• Yapılmaması, aylık olarak yenilenen idari para cezasına yol açar ve diğer yükümlülükleri de zincirleme aksatır.
• En sağlıklısı, belgeyi düzenli saha takibiyle güncel tutan bir OSGB ile çalışmaktır.